Jak pisać?

Zasiadając do pisania postaraj się mieć w głowie następujące zasady:

Myśl o tekście z perspektywy czytelnika/czytelniczki. Jak dużo wie o sprawie, o której zamierzasz pisać? Czy fakty i nazwiska, które zamierzasz w nim przywołać, nie będą wymagały dodatkowych wyjaśnień? Czy argumenty, których zamierzasz użyć, będą zrozumiałe i przekonujące dla większości Twoich odbiorców? Czy słownictwo nie będzie zbyt skomplikowane? Dopilnuj, by każde potencjalnie niezrozumiałe określenie znalazło w tekście wyjaśnienie.
Ćwiczenie nr 1
Wyobraź sobie i opisz jednego z potencjalnych czytelników Twojego tekstu. Nadaj mu imię, określ płeć, wiek, wykształcenie, zainteresowania. Zastanów się jakiego języka używa na co dzień. Ten „wymyślony przyjaciel” będzie bardzo pomocny, przy tworzeniu artykułów. Gdy staniesz przed jakimś dylematem – zawsze będziesz mógł/mogła zastanowić się, czy takie ujęcie tematu zainteresuje Twojego „Grzesia” lub „Kasię”. Jeśli masz ambicję, by Twój tekst trafił do kilku zróżnicowanych grup odbiorców, wymyśl kilka postaci.
Skracaj! Świeżo napisany materiał przeważnie można istotnie skrócić bez straty jego wartości o wątki poboczne dla sedna rozważań, powtórzenia itd. Po napisaniu tekstu zrób sobie co najmniej kilka godzin przerwy, po czym uważnie przeczytaj go co najmniej dwa razy. Na pewno znajdziesz cała zdania czy wręcz akapity, które nie niosą za sobą żadnej istotnej treści. Wykreśl je, a materiał będzie bardziej „gęsty” (możesz też wykorzystać uzyskane w ten sposób miejsce dopisując do artykułu ważne wątki, które się w nim wcześniej nie zmieściły). Długi tekst ma szansę znaleźć zainteresowanego czytelnika/czytelniczkę, jednak długiego i przegadanego mogą nie doczytać do końca.
Warto doskonalić się nie tylko w sztuce usuwania całych zdań czy akapitów, ale również efektywnego „odchudzania” artykułu o pojedyncze słowa (ziarnko do ziarnka…).

Ćwiczenie nr 2
Poniżej znajdziesz przykłady zdań, których sedno da się oddać przy użyciu mniejszej liczby słów. Spróbuj!
- Nadejście najzimniejszej pory roku rzecz jasna tradycyjnie zbiło z pantałyku nieprzygotowanych na arktyczną aurę drogowców. Nie dostosowali oni planów budowlanych i remontowych do warunków pogodowych typowych dla grudnia ani nie dopilnowali, by odśnieżarki, które od zeszłej zimy stały bezczynnie w garażach, oczekiwały w pogotowiu już pod koniec listopada.
- Typowym zajęciem naszych rodaków, podejmowanym przez nich przez większą część roku, prawdopodobnie z powodu niedostatecznej ilości słonecznych dni w kraju nad Wisłą, jest narzekanie i marudzenie. Złorzeczymy dosłownie na wszystko: na świat, na kraj czy choćby na bezrobotnego sąsiada, który nieustająco marudzi, zamiast wreszcie założyć własną firmę.
- Malejąca z każdym niemal rokiem a nawet miesiącem oferta instytucji zajmujących się krzewieniem i popularyzacją kultury oraz dbaniem o to, aby nasi mieszkańcy mogli przyjemnie i pożytecznie spędzić pewną część swojego wolnego czasu, który przecież dla każdego jest cenny, jest jedną z naszych nieprzyjemnych bolączek.
- Kreatywne i twórcze pisanie reportaży, informacji prasowych, wywiadów, sprawozdań, raportów i innych tekstów do czasopism przeróżnego rodzaju wymaga od piszącego nie tylko dobrego warsztatu i znajomości dziennikarskiego rzemiosła, ale także umiejętności wyobrażenia sobie oczekiwań czytelniczych odbiorcy wyżej wymienionych tekstów.
  Ćwiczenie nr 3
  Przeczytaj teksty napisane przez siebie lub swoich znajomych albo rodzinę, albo np. wypracowanie szkolne wnuczka lub wnuczki. Postaraj się w nim znaleźć zdania, które da się napisać krócej.
Bądź skupiony/skupiona. Tekst idealny zawiera kilka wyrazistych wątków, tworzących spójną całość. Jego przeciwieństwo stanowi materiał poświęcony wielu tematom naraz (wszystkie, siłą rzeczy, potraktowane pobieżnie), pozostawiający poczucie niedosytu – albo zamętu w głowie.
Zacznij od przywołania tych faktów, argumentów i cytatów, które Twoim zdaniem są najważniejsze lub najciekawsze. Dopiero jeśli okaże się, że tekst nadal nie jest zbyt długi, uzupełnij go o dodatkowe treści. Często zdarza się, że staramy się napisać wszystko, co wiemy na dany temat, po czym okazuje się, że stworzyliśmy artykuł, który trzeba skrócić o połowę. Szkoda naszego czasu!

Artykuły nie powinny być powierzchowne (choć oczywiście nie sposób wyczerpać poważnego tematu w krótkim tekście), nie ma jednak potrzeby wchodzić w szczegóły, które zainteresują nielicznych. Dobrym rozwiązaniem bywa skupienie się na tym, co absolutnie najważniejsze, kończąc swoją wypowiedź wskazówkami, gdzie szukać „zaawansowanych” informacji (nazwa instytucji, tytuł książki, adres strony internetowej itp.).
Bierz odpowiedzialność za słowo. Sprawdzaj daty, nazwiska i fakty, także te podawane przez Twoich rozmówców. Pamiętaj, że Twój rozmówca zawsze może się pomylić – Ty nie! Pomyłki w tekstach nie obciążają informatorów, ale autorów tekstów. Jeśli piszesz o konkretnych osobach, wymieniając je z imienia i nazwiska lub opisując w sposób umożliwiający łatwą identyfikację – dobrze się zastanów, jakie konsekwencje może mieć dla nich publikacja Twojego artykułu. Na przykład, osoba w trudnej sytuacji materialnej może nie życzyć sobie, byś w jej imieniu apelował/apelowała o wsparcie. Jak wiadomo, dobrymi chęciami…
Nie powtarzaj się! Mowa nie tylko o pisaniu/mówieniu kilka razy tego samego, jedynie innymi słowami, ale także o używaniu ciągle tych samych słów (oraz ich pochodnych). Na przykład, jeśli tekście co i rusz występuje słowo „firma”, zastanów się, w których przypadkach da się je zastąpić „spółką”, „przedsiębiorstwem”, „interesem” lub „zakładem pracy”. Bezcenną pomocą są tutaj słowniki wyrazów bliskoznacznych, w tym internetowe (synonimy.pl, synonimy.ux.pl).
Ćwiczenie nr 4
Popraw poniższe fragmenty tak, aby nie powtarzały się w nich takie same wyrazy lub wyrazy pochodne.
- Miejski Dom Kultury w naszym mieście mieści się w dziewiętnastowiecznym domu mieszczącym się w samym centrum naszego miasta.
- Podczas przedstudniówkowego zebrania z rodzicami wychowawczyni klasy poprosiła rodziców o to, aby podczas studniówki grupy rodziców patrolowały okolicę budynku, w którym odbędzie się studniówka. Wychowawczyni stwierdziła, że rodzice otaczają swoje dzieci rodzicielską troską także wtedy, gdy dzieci uczestniczą w imprezach szkolnych, a więc także podczas imprezy studniówkowej powinni dołożyć wszelkich starań, aby ich dzieci były bezpieczne i bawiły się kulturalnie, jak przystało na dzieci kulturalnych rodziców.
- Król Kazimierz Wielki był jednym z najbardziej zasłużonych dla Polski królów. Jak mówi przysłowie, „zastał Polskę drewnianą, a zostawił murowaną”. I rzeczywiście: za rządów tego króla w całej Polsce wybudowano wiele murowanych budowli, takich jak zamki czy kościoły.
- Odkąd na osiemnaste urodziny dostał w prezencie od ojca aparat fotograficzny, jego pasją jest fotografowanie. Fotografuje swoich bliskich i przyjaciół, a odkąd założył własną rodzinę, codziennie robi wspólną fotografię swoją i żony. Chce w ten sposób stworzyć fotograficzny dokument ich miłości i wspólnego życia.
Stawiaj na prostotę. Tzw. trudne słowa stosuj wyłącznie wtedy, gdy nie posiadają one dobrego odpowiednika w „normalnej” polszczyźnie. Nie przesadzaj z metaforami, żartami czy złośliwościami – chyba, że duże ilości tego rodzaju zabiegów stylistycznych wynikają ze świadomie przyjętej formuły tekstu, który ma mieć np. charakter satyryczny.

Należy ponadto starać się unikać zbyt długich, wielokrotnie złożonych zdań. Rozbijaj je na kilka krótszych, Twój tekst będzie się lepiej czytać. Również nagrywając pliki dźwiękowe warto minimalizować ryzyko, że słuchacz pogubi się w tworzonych przez nas, „wielopiętrowych” konstrukcjach.

Ćwiczenie nr 5
Uprość poniższe zdania, dzieląc je na kilka prostszych oraz usuwając zbędne „ozdobniki”:
- Przejeżdżający bez zatrzymania czy choćby zwolnienia prędkości pociąg Pendolino spowodował, że przechadzający się po peronie oczekujący pasażerowie i przechodnie znaleźli się w nagłym niebezpieczeństwie i zmuszeni byli szukać ratunku, szybko odskakując od krawędzi peronu (klnąc przy tym szpetnie!) – dopiero znalazłszy się w bezpiecznej odległości mogli podziwiać smukłą sylwetkę pociągu.
- Pojawiające się w ostatnich tygodniach pogłoski o spowodowanym chęcią przyjęcia bardzo intratnej posady w prywatnej firmie planowaniu przez burmistrza podaniu się do dymisji spowodowały, że atmosfera i tak już niezbyt spokojnej pracy rady miejskiej a także urzędu miasta i wszystkich miejskich, a także korzystających z samorządowych dotacji instytucji, pogorszyła się na tyle, że bardzo trudno jest w którejkolwiek z tych instytucji załatwić jakąkolwiek, choćby najprostszą sprawę.
- Podczas rozmowy z przybyłymi na spotkanie fanami swojej popularnej już w całej Polsce, a nawet na świecie, ostatnio bowiem ukazały się tłumaczenia jego książek na francuski, niemiecki, rosyjski, a nawet na tak egzotyczne i odległe od polszczyzny języki jak wietnamski i koreański, pisarz, odpowiadając na pytanie młodej czytelniczki będącej uczennicą naszego liceum, stwierdził, że będzie kontynuował główny nurt swojej twórczości, jakim jest mroczna, ceniona za tajemniczą atmosferę i znakomite uchwycenie klimatu epoki, osadzona w realiach Polski dwudziestolecia międzywojennego powieść kryminalna, który to nurt znajduje wciąż nowych czytelników, mimo że w naszym kraju możemy mówić o bardzo poważnym kryzysie czytelnictwa spowodowanym między innymi przez coraz większą popularność internetu, komputerów, a także zaniedbania w edukacji szkolnej, której, jak wszyscy dobrze wiemy, pozostawia wiele do życzenia.
Przykuj uwagę odbiorcy tytułem i pierwszym zdaniem tekstu. Możliwości jest tutaj kilka: możesz postawić na tytuł, który jasno komunikuje treść artykułu (np. „Jak zacząć przygodę z nordic walking”, „Nowa linia autobusowa w naszym mieście”), albo na taki, który ma szansę zaintrygować swoją tajemniczością lub zabawną grą słów (jedno z czasopism zatytułowało tekst o oszustwach podatkowych „Gdzie się podziały tamte podatki?”, nawiązując do znanej piosenki Wojciecha Gąssowskiego). Zwłaszcza w Internecie czytelnicy mają do wyboru tak dużo rozmaitych treści, że jeśli nie uda Ci się od razu zainteresować ich materiałem, który przygotowałaś/przygotowałeś, możesz już nie mieć drugiej szansy! Przypomnij sobie, jak Ty sam/sama wybierasz artykuły, które przeczytasz. Zapewne zgodzisz się, że tytuł oraz tekst wiodący (tzw. „lead”, czyt. „lid”) mają niezwykłą moc przyciągania bądź zniechęcania do lektury…

PAMIĘTAJ! Po tytule nigdy nie stawiamy kropki. Jeśli tytuł składa się z dwóch lub więcej zdań, stawiamy kropki wewnątrz tytułu, ale nigdy na końcu! Ale możemy na końcu tytułu postawić znak zapytania lub wykrzyknik. Jednak tytułów zbyt mocno „krzyczących” należy unikać. Tytuły zakończone wykrzyknikiem (i to tylko jednym) zostawmy na naprawdę wyjątkowe okazje.

Oto kilka przykładów dobrych, naszym zdaniem, tytułów i tzw. zajawek, czyli pierwszych, zazwyczaj wyróżnionych graficznie akapitów tekstów:
1. Przybieżeli do Empiku
  Czy atakiem na chrześcijaństwo jest dopuszczanie ateistów do świętowania i obdarowywania się prezentami? Jeśli tak, to dlaczego bojkotujący sieć sklepów Empik nie wykluczają niewierzących także z innych obszarów życia?
2. Dotacje na likwidacje
  Połączenia TLK: coraz mniej pociągów, coraz mniej pasażerów, coraz większe straty, coraz większe dotacje.
3. Lody o smaku salmonelli
  Dodatkową atrakcję w postaci tygodniowej hospitalizacji zafundowała dziewięciorgu swoich klientów lodziarnia w…
4. Spod choinki do na ulicę
  Po świętach wielu Polaków ze zdziwieniem stwierdza, że zwierzęta, które kupili swoim dzieciom w bożonarodzeniowym prezencie, wymagają opieki i troski. Niestety, dla zwierząt ma to fatalne konsekwencje.
5. Najpierw płaca, potem praca
  Piotr B. dał w łapę za etat w kopalni i czekał. Wreszcie przyszedł SMS: „Gratulujemy udanej rekrutacji. Zapraszamy na badania”. Na miejscu dowiedział się, że padł ofiarą żartu.
6. Pogoda dla brodaczy
  Styliści i wizażyści odtrąbili triumfalny powrót brody.
7. Efekt Lucyfera. Dlaczego naziści popełniali zbrodnie?
  Jakie były źródła zbrodniczych zachowań przywódców III Rzeszy? Psychologowie starali się na to odpowiedzieć, badając osobowość masowych morderców.
  
  Sztuka wymyślania tytułów i leadów jest bardzo trudna, dlatego na początek nie wymagaj od siebie zbyt wiele – ćwiczenie czyni mistrza!
  
  Ćwiczenie nr 7
  Spróbuj zaproponować „chwytliwe” tytuły dla artykułów poświęconych następującym tematom:
8. Najcieplejsza zima od 20 lat.
9. Po ulicy przy której mieszkasz, przez miesiąc nie będą mogły poruszać się samochody. Powodem są archeologiczne prace wykopaliskowe.
10. Płyty, którymi została wyłożona główna ulica w mieście, po deszczu nabierają różowego odcienia. Zjawisko utrzymuje się przez 2 do 3 godzin.
11. W Twoim mieście odbędą się mistrzostwa Europy w grze w bierki.
12. Z powodu dziury budżetowej odwołano imprezę sylwestrową dla mieszkańców na głównym rynku Twojej miejscowości.
13. Seniorzy z Twojego miasta założyli grupę teatralną i wystawią „sen Nocy Letniej” Szekspira.
14. Tłoczony na zimno olej rzepakowy jest najzdrowszym spożywanym na co dzień tłuszczem.
15. Lekarze twierdzą, że osoby uprawiające ogródek rzadziej zapadają na chorobę Alzheimera.
  Ćwiczenie nr 8
  Przeczytaj kilku osobom tytuł i początek napisanego przez Ciebie lub planowanego tekstu i poproś, by spróbowały opisać, czego spodziewają się po jego zawartości. Czy ich odpowiedzi są zgodne z tym, co chciałeś/chciałaś zakomunikować potencjalnym czytelnikom i czytelniczkom?
  
  Ćwiczenie nr 9
  W miejskiej lub gminnej bibliotece publicznej przejrzyj kilka tytułów prasowych z następujących kategorii:
16. dziennik (np. „Express Ilustrowany”, „Dziennik Łódzki”, „Gazeta Wyborcza”)
17. tygodnik (np. „Newsweek”, „Tele Tydzień”, „Gość Niedzielny”)
18. miesięcznik (np. „Twój Styl”, „Zwierciadło”, „Murator”)
19. kwartalnik („Nowy Obywatel”)
  Zwróć uwagę jak w poszczególnych gazetach konstruowane są tytuły i leady („zajawki”) artykułów.
  
  Jak sądzisz, czy w czasopismach wychodzących częściej tytuły i leady konstruowane są inaczej niż w tych, które wychodzą rzadziej?
  
  Czym różnią się (w treści, ale także w układzie graficznym) tytuły i leady dzienników opinii od tytułów i leadów tabloidów?)

Kiedy tekst będzie już gotowy, przeczytaj go co najmniej jeszcze raz, najlepiej następnego dnia. Jeśli zrobisz to sumiennie, będziesz w stanie dostrzec różnego rodzaju niedociągnięcia i braki, których usunięcie zwiększy jego jakość. Najlepiej daj go także do przeczytania co najmniej dwóm innym osobom, w tym takiej, dla której opisywane sprawy będą czymś zupełnie nowym. Dzięki temu zmniejszysz ryzyko, że Twój artykuł będzie niezrozumiały dla „niewtajemniczonych”.

Na koniec podajmy, za stroną napiszartykul.pl, uniwersalne zasady przekazu sformułowane przez George’a Orwella, brytyjskiego pisarza i dziennikarza, autora m.in. „Folwarku Zwierzęcego”, opublikowane w książce „Politics and the English Language”:

Przemyśl to, co chcesz powiedzieć, a potem napisz/powiedz to w sposób najprostszy.
Staraj się nie używać przenośni lub innych figur stylistycznych, na które często natrafiasz w druku (chodzi o wyświechtane porównania i utarte stereotypy takie jak: wakacyjne remonty szkół, budowlani przed pierwszym dzwonkiem, barwna paleta, cenne dewizy, świeże bułeczki, ktoś przerywa milczenie itp.).
Nie używaj długiego słowa, kiedy wystarczy krótkie (np. „restrukturyzacja” -> „zmiana”).
Jeżeli w tekście można wyrzucić jakieś słowo bez szkody dla tekstu – wyrzuć je (cenna wskazówka, jednak rzadko stosowana). Jeśli dobrze przyjrzeć się niektórym informacjom, okaże się, że można oczyścić je z połowy słów bez utraty treści. Zasada bardzo często łamana w prasie. Dziennikarz zapomina, że pisze dla czytelnika. Wychodzi z założenia: im więcej tym lepiej (większa wierszówka) i rozdmuchuje informacje do niepotrzebnie dużych rozmiarów.
Nie używaj strony biernej, jeżeli możesz napisać to samo w stronie czynnej (zamiast: zebranie zostało zwołane, lepiej napisać: prezes zwołał zebranie).
Nigdy nie używaj obcego sformułowania, terminu naukowego, albo słowa żargonowego, jeżeli potrafisz znaleźć ekwiwalent w literackiej polszczyźnie („restrukturyzacja” -> „zmiana czegoś”, „opcja” -> „możliwość”).
Raczej złam powyższe zasady, jeśli przestrzeganie ich miałoby Cię zmusić do napisania czegoś okropnego.