Tylko 30% skutecznych referendów – krytyczny raport kancelarii Prezydenta RP

Jak wynika z raportu „Referenda lokalne. Podstawowe problemy i propozycje zmian przedstawione w projekcie ustawy o współdziałaniu w samorządzie terytorialnym na rzecz rozwoju lokalnego i regionalnego oraz o zmianie niektórych ustaw” przygotowanego przez kancelarię Prezydenta RP, w bieżącej kadencji samorządowej (2010-2014) w 85 gminach odbyło się 111 referendów lokalnych w sprawie odwołania organu jednostki samorządu terytorialnego przed upływem kadencji. Ważnych referendów było jednak jedynie 16 (kryterium decydującym jest frekwencja, która według przepisów musi wynieść co najmniej 3/5 osób, które zagłosowały wcześniej na odwoływany organ lub jednostkę). Średnia frekwencja wyniosła 17,87%.
W raporcie nie pojawia się analiza określająca powody zorganizowania referendum odwoławczego – twórcy podkreślają, że brak jeszcze takiego podsumowania. Jednakże w ramach projektu Decydujmy Razem, w dziesięciu gminach, w których odbędą się referenda w sprawie odwołania władz we wrześniu 2013 r, przeprowadzona została sonda. Badacze zetknęli się z częstą sytuacją oporu ze strony organizatorów i niechęci wobec konieczności udzielania merytorycznych odpowiedzi na pytanie o przyczyny odwołania władz. Twórcy raportu sugerują, że powodem referendów mogą być zatem spory personalne lub partyjne, a nie rzeczywiste powody merytoryczne.
Jeżeli zaś chodzi o referenda dotyczące spraw merytorycznych, to w obecnej kadencji przeprowadzono ich 22. W latach 2012-2013 odbyło się po 7 takich referendów (odpowiednio w tych latach było 61 i 23 akcji referendalnych w sprawach odwołania władz). Ponad połowa, bo 13 z nich, było nieważnych ze względu na frekwencję mniejszą niż 30% osób uprawnionych do głosowania.
We wcześniejszej kadencji (2006-2010) przeprowadzono 50 referendów merytorycznych, przy czym połowa z nich związana była z konieczności uregulowania sytuacji w zakresie gospodarki odpadami komunalnymi. 22 z nich była nieważna ze względu na frekwencję.
We wnioskach końcowych twórcy raportu podkreślają, że w sumie pomiędzy 60 a 80% mieszkańców zignorowało referendum będącego formą obywatelskiego nacisku. Sugerują przy tym, że inicjatywy referendalne w poważnej części były podejmowane przez aktywne grupy mieszkańców, którzy jednak nie reprezentowali interesów czy poglądów, nie tylko większości mieszkańców, ale nawet ich znaczącej części.
Zdaniem twórców raportu – zważywszy na jednoczesny spadek liczby referendów merytorycznych przy znaczącym wzroście referendów odwoławczych, można podejrzewać, że za decyzjami o podjęciu tematu referendum stały przyczyny polityczne (chęć usunięcia władz), a nie wartości merytoryczne. Co więcej, biorąc pod uwagę ilość referendów na rok przed wyborami może nasuwać podejrzenie traktowania ich, jako wstępu do kampanii wyborczej i swoistego rodzaju prawyborów.
W związku z przedstawioną w raporcie diagnozą, Kancelaria Prezydenta proponuje następujące nowelizacje ustawowe:

• referendum lokalne zostaje potraktowane jako narzędzie współudziału mieszkańców w procesach decyzyjnych, w tym procesach planowania rozwoju
• proponuje się zniesienie frekwencji jako kryterium ważności referendów innych niż dotyczących odwołania organu, a w przypadku tych ostatnich –poprzez przyjęcie warunku, że dla ważności takiego referendum konieczny jest udział nie mniejszej liczby osób, niż te które wzięły udział w wyborze organu (obecnie nie mniej niż 3/5 liczby biorących udział w wyborze odwoływanego organu).
• konsultacje nie będą musiały dotyczyć każdorazowo całego obszaru gminy, a uprawnionym i do uczestnictwa będą wyłącznie mieszkańcy

Pełen raport można pobrać ze strony Kancelarii Prezydenta.
Więcej informacji na stronie:
http://www.prezydent.pl/kancelaria/dzialalnosc-kancelarii/art,905,raport-kprp-nt-referendow-lokalnych.html